Tekst

Elke toneelspeler kent het wel. Het leren van de letterlijke tekst zoals die in het boekje staat. Thuis gaat alles goed, maar als je op de repetitie komt wordt het een heel ander verhaal. Dan heb je ook te maken met andere zaken. Tegenspe(e)l(st)ers, regie en al dat soort zaken. Qua tekst vind je het al gauw goed en je bent al blij dat je het 'zo ongeveer' weet. Natuurlijk, je wilt wel de letterlijke tekst gebruiken maar dat valt niet mee. Het woordje "euh" valt vaak en zinnen vervormen totaal. Op zich is dat tijdens een repetitie geen probleem, maar vaak zie je dat dit blijvend is. Gedurende de repetitieperiode worden woorden aan zinnen toegevoegd en weggelaten. Kortom, als het stuk opgevoerd wordt  is een door de auteur zorgvuldig opgestelde zin heel anders geworden.

Mag een stuk dan niet veranderd worden? Vind ik wel. Een auteur moet niet de illusie hebben dat er niets aan zijn stuk wordt veranderd. Bijna elke vereniging zal er nuances op aanbrengen of stukjes toevoegen en/of verwijderen. Het kan  zijn dat een toneelstuk (gedeeltelijk) in het dialect wordt opgevoerd of dat een zin een acteur niet ligt. In die gevallen is het noodzakelijk of verstandig de zin 'om te gooien' of te herschrijven. Vanzelfsprekend moeten deze veranderingen wel 'binnen de perken' blijven.

Belangrijk is dat de veranderingen bewust gebeuren. Ze moeten niet ontstaan omdat een acteur de tekst niet goed kent of toch 'lekker op dreef is' en er een stuk bij aan praat. Dan is er kans dat zinnen uit het verband worden getrokken. Een zinsopbouw kan bepalend zijn voor de personage die gespeeld wordt. Neem het volgende voorbeeld: een autoritair type. Door deze persoon zal de volgende zin worden gebruikt: "Je moet vandaag de spullen nog afwerken".  Als er dan "Je kunt vandaag de spullen nog afwerken" van wordt gemaakt is de zin 'ontkracht' omdat er een keus is. Dat past niet bij een autoritair type. Het woord 'kunt' en het woord 'moet' zijn dus bepalend.  Na een aantal repetities wordt het al gauw: "Je mag eventueel vandaag de spullen nog wel even afwerken". Een paar woorden halen de hele zin onderuit.  Ook erg zou zijn: "Wil je vandaag de spullen nog afwerken?" want dan wordt de figuur afhankelijk van de tegenspeler. Zo zijn er natuurlijk tal van andere voorbeelden mogelijk.

Sommige acteurs spelen met een hoge 'euh' frequentie (nieuwe term?).  De tekst wordt dan steeds onderbroken door het woordje "euh". Als dat in de tekst staat, en dat gebeurt regelmatig, dan past dat bij de rol. Maar als het ontstaat omdat men de tekst niet goed kent is dat erger. Ook zie je dat het ontstaat omdat een acteur de zin niet speelt (=beleeft)  maar opzegt. Het woord "euh" haalt het tempo uit het spel. Zinnen lopen niet vloeiend, tegenspelers gaan op elkaar wachten en beginnen pas met hun tekst, maar nog erger, met hun spel als de ander helemaal klaar is. Kortom, het loopt niet. Nemen we het voorbeeld weer.  "Je moet vandaag de spullen nog afwerken" wordt  "Euh... je moet euh...vandaag de spullen nog afwerken". Dan is het autoritair type een stuk onzekerder geworden, dus straalt dit minder uit.

Sommigen, misschien zelfs velen, zullen het niet met me eens zijn. Dat kan ik me enerzijds wel voorstellen. Ik heb zelf jaren toneel gespeeld en kon van een enkele regel een verhaal maken van hier tot Verweggistan. Ik verzon het ter plekke en elke voorstelling weer anders. Schitterend vond ik het. Ik had wel in de gaten dat mijn tegenspeler(s) in de knoei kwam(en) met de tekst en het spel, maar er werd  door het publiek gelachen, dus was het goed. Ondertussen ben ik er anders over gaan denken. Bij mijn eigen toneelvereniging spelen we nu, zo goed mogelijk, tekstvast. Er zijn wel zaken herschreven maar daar blijft het dan ook bij. Geen woordjes er meer bij of af. Geen 'ge-ja', 'ge-euh' of dat soort zaken. Natuurlijk, we zijn amateurs, er gaat nog heel wat mis.  Maar omdat een zin nu elke keer even lang duurt is de timing veel strakker. Daar hoef je niets meer voor te doen. Deuren gaan nu (meestal, en met een beetje geluk) precies op tijd open, het onderbreken van teksten gaat veel beter en ga zo maar door. Hierdoor komt de humor die in het toneelstuk zit veel meer tot zijn recht.

Wellicht zie ik het sinds ik een paar toneelstukjes heb getikt wel teveel door een andere bril, maar ik heb met bovenstaand 'betoog' alleen willen zeggen dat tekst meer is dan een paar woorden.


Jos Schepers


Mocht je hierop willen reageren dan kan dat via : Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.